‘स्वया’- प्रकाशन समारंभासाठीचे मनोगत

नमस्कार

ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. नागनाथ कोत्तापल्ले सर यांच्या हस्ते मनीषा दीक्षित यांच्या ‘स्वया’ या कवितासंग्रहाचं आज प्रकाशन होतं आहे. संग्रहाची निर्मिती उत्तम झाली आहे. या दर्जेदार नवनिर्मितीबद्दल सुरुवातीला मी तिचं हार्दिक अभिनंदन करते. कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनाच्या देवयानी अभ्यंकर यांनी सध्याच्या अनेक गैरसोयींच्या काळातही आगत्यानं देखणी पुस्तक-निर्मिती केलेली आहे. त्यांचंही अभिनंदन करायला हवं. ‘स्वया’ या वेगळ्या शीर्षकाचा संदर्भ अधोरेखित करणारे सागर नेने यांचे मुखपृष्ठ ही एकूण पुस्तक-निर्मितीतली जमेची बाजू. कोत्तापल्ले सरांनी ऑनलाईन प्रकाशनाच्या नव्या तांत्रिक पर्यायाशी जुळवून घेत या प्रकाशनात आपला सहभाग दिला याचा मनीषाइतकाच मलाही आनंद झाला आहे.  

‘स्वया’ हा मनीषाचा चौथा कवितासंग्रह. तिच्या पहिल्या संग्रहापासून मी तिच्या कविता वाचत आले आहे. तिच्या कविता मला आवडतात. त्या कसलाही आव आणत नाहीत. आक्रोश करत नाहीत. पण म्हणून त्या आत्मतृप्त आहेत असं नाही. भोवतीच्या भयकारी होत चाललेल्या वास्तवाचं भान आहे त्याना. ते अस्वस्थ करतं, घाबरवतं तेव्हा उमटणारे त्याचे संयत तरी उत्कट उद्‍गार रसिकमनाला भिडणारे असतात.. मनीषाच्या कवितांचं मला आवडणारं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात सहज येणार्‍या रोजच्या जगण्यातल्याच तरी वेगळा आयाम घेऊन येणार्‍या प्रतिमा. त्या आधुनिक काळातल्या जगण्याशी नातं सांगणार्‍या असतात तशा अगदी देशी वाणाच्याही असतात. दोन उदाहरणं देते-

एका कवितेत एका दृश्याचं वर्णन करताना म्हटलंय,

‘इवली इवली

असंख्य उगवून आलेली बाळरोपं

त्यांना

एकाच ताटात भरवतेय माती

एक घास वार्‍याचा

एक दिशांचा

एक किरणांचा...’

**

दृश्य तसं साधंच. पण त्याच्या वर्णनात आलेल्या भव्य प्रतिमांमुळे ते विलोभनीय झालं आहे.

 

दुसरं उदाहरण- ‘भूतकाळ’ या कवितेत म्हटलंय-

 

‘सणावाराच्या गोडधोड जेवणाचं

काही कवतिक नाही राहिलं कुणाला

क्रीमचे लेअरवर लेअर चढवत पेस्ट्री सजावी

तशा रोजच झडताहेत

अनलिमिटेड स्वीटसह पार्ट्या

**

‘स्वया’ संग्रहातल्या कवितांमधे अशा अनेक दृश्य-प्रतिमा आहेत. त्या आपल्या वेगळेपणानं कविताशय उत्कट करून वाचकांपर्यंत पोचवतात. अशा लेखनशैलीमुळे एकूण कवितांच्या गलबल्यात मनीषाच्या कवितेला तिचं असं स्थान मिळालेलं आहे.

आजच्या प्रकाशनाच्या निमित्तानं मला आवडलेल्या आणखी काही कवितांचा परिचय करून देते. ‘स्पंदन’ या कवितेत म्हटलंय, ‘इतक्या भाषा । इतक्या कविता । इतके लिहिणारे । अजून, अजून लिहिताहेत..। का? ‘का’ हा एकाक्षरी प्रश्न अनेक प्रश्नांची वलंय निर्माण करणारा आहे. खरंच का लिहील्या जातात कविता सतत सतत? कोणत्या प्रेरणा असतात कविता लिहायला भाग पाडणार्‍या? कवीला केवळ शब्दांतून व्यक्त व्हायचं असतं काय? नाही, उतराई व्हायचं असतं कुणाकुणाच्या ऋणातून. ‘स्वया’ या कवितासंग्रहातली ‘सासूबाई’ ही सासूबाईंचं व्यक्तिचित्र असलेली भावपूर्ण कविता वाचल्यावर हे प्रकर्षानं जाणवलं. कशाकशाची कबूली देऊन भावनिक ऋणातून मुक्त करत असते कविता.

‘अळूची भाजी’ या कवितेत जगून झालेल्या आयुष्याचं शब्दचित्र रेखलंय. ‘अळूची देठं सोलता सोलता । काळच सोलू लागते मी’ अशी सुरुवात करून एका थांब्यावर म्हटलंय, ‘अळू खाजरं नाही निघालं’. चार शब्दांची ही साधी ओळ बरंच काही सूचित करणारी आहे. पुढे म्हटलंय, ‘आता या कढीपत्त्याच्या डहाळीला किती बरं पानं । तेवढ्या तरी परदेशवार्‍या झाल्या..’ आयुष्य समृद्ध करण्यात या प्रवासाचाही सहभाग आहे. ‘लंडन रेडींग आय टी सेंटर’, ‘बहारीन- एक झलक’, ‘लंडन आय’, ‘स्ट्रॅटफोर्डच्या वाटेवर’, ‘ऑक्सफर्ड-बोड्लियन लायब्ररी’, ‘डोव्हर-व्हाईट क्लिप्स’, ‘ग्लेनको-जंगल ट्रेक’ या कवितांमधून त्याची झलक दिसते.

 ‘पत्र’ या कवितेच्या आशयाचा दृश्य आवाका छोटासाच. पण पत्रातल्या एका वाक्यानंतर आलेलं उद्‍गार चिन्ह आपल्या कृशकाय रूपातून संवेदनशील मनात काय काय पोचवतं त्याचे कवितेतील बारकावे वाचण्यासारखे आहेत. ‘ब्रह्मानंद’ ही कविता अशीच रोजच्या जगण्यातली उत्कटता शिगेला पोचवणारी. बाळ ब ब प प बोलू लागतं तेव्हा आजीला घरभर ओंकार घुमल्यासारखं वाटतं. बाळ मांडीवर विसावतं तेव्हा विश्वासाची लाख फुलं उमलतात. मग अंगाईला धुपारतीचा वास येऊ लागतो... एवढ्याशा गोष्टीवरून केवढ्यांदा खिदळतं बाळ तेव्हा तर आजीचं मन ब्रह्मानंदात डुंबत राहातं..!

इकेबाना ही एक पुष्परचनेसंदर्भातील जपानी कला आहे. मनीषानं ही कला आत्मीयतेनं जोपासलीय. बर्‍याच पुष्परचना-प्रदर्शनात भाग घेतलाय, पुरस्कार मिळवलेत. या कलेत रस असलेल्यांच्या ‘पुष्करणी’ या ग्रुपची अध्यक्ष म्हणूनही ती दोन वर्षं कार्यरत होती... अशा प्रत्येक कलेतून कलाकार वेगवेगळ्या प्रकारे व्यक्त होत असतो. ती कला त्या कलेपुरती सीमित राहात नाही. त्या कलेतून त्याला निसर्गाकडे, एकूण जीवनाकडे बघण्याचा एक व्यापक दृष्टिकोन मिळतो. या कलांच्या आंतरिक अनुबंधातूनही काही निर्मिती होते. त्या दृष्टीने मनीषाची ‘इकेबाना’ ही कविता पाहण्यासारखी आहे.

या कवितेची सुरुवात अशी आहे-

‘पुष्पपात्रात हिरवीगार पाने लावताना

कसे उतरते आकाशतत्त्व तिच्या हातात

आणि बाकदार अशी डहाळी

मागून पुढे डोलताना

प्रकाशवर्षेच तर

तिच्या नेत्रांतून झुलत राहतात’

आणि शेवटी म्हटलंय, 

‘ईश्वर, पृथ्वी आणि माणूस

हे आदिम बिंदू सांधत

कसा साकारते ती परमत्रिकोण

-तिच्या हाताना विचारा..’

**

मनीषाच्या एकूण कवितांचा पोत कळण्यासाठी एवढी उदाहरणं पुरेशी नाहीत... पूर्ण संग्रह सलग वाचताना जाणवलं की गाण्याची मैफल रंगत जावी शेवटी शेवटी तशा या संग्रहातल्या कविता अधिक चढत गेल्या आहेत. ‘शहर-१’, ‘शहर-२’ या कविता ‘वायफाय जगाला जोडलेल्या’ आजच्या महानगरांचे वास्तव दर्शन घडवत अस्वस्थ करतात. झोप हा रोजचा प्रत्येकाचा अनुभव. त्या संदर्भातल्या पाच-सहा कविता त्यातल्या आर्ततेसह पुन्हा पुन्हा अनुभवाव्या आशा आहेत. ‘प्रश्नचिन्ह’ या कवितेतली ‘घरात माणसं नव्हे, प्रश्नचिन्ह राहतात’ ही पहिलीच ओळ डोळ्यासमोर अशा घराचं चित्र उभं करत पोटात कालवाकालव करणारी आहे. ‘वृद्धाश्रम’, ‘नकाशा’, ‘मी निघून जाईन’, ‘त्या वाटेने’ या कविता भैरवीसारख्या. ऐकल्यावर टाळ्या वाजवायचं विसरून स्तब्ध करणार्‍या..! त्या एकदा वाचून समाधान होत नाही. सर्व कविता वाचून झाल्यावर संग्रह परत पहिल्यापासून वाचावा असं वाटत राहातं...

मनीषाकडून अशाच उत्तमोत्तम कविता आणखी लिहिल्या जाव्यात याच हार्दिक शुभेच्छा. धन्यवाद.

आसावरी काकडे

१९.९.२०२०

साक्षीभावाने बघताना..

जर्मन कवयित्री उलरिकं द्रेस्नर यांच्या निवडक कवितांचा मराठी अनुवाद ‘साक्षीभावाने बघताना’ या नावाने रोहन प्रकाशनाने प्रकाशित केलेला आहे. चंद्रमोहन कुलकर्णी यांनी केलेले मुखपृष्ठ प्रथमदर्शनी उत्कंठावर्धक वाटते आणि ते किती समर्पक आहे ते आतील कविता आणि त्यांची सर्जनप्रक्रिया वाचल्यावर उमगते. अरुणा ढेरे यांनी उलरिकं यांच्या जर्मन कवितांचा हा अनुवाद नेहमीप्रमाणे इंग्रजीसारख्या माध्यम भाषेतील अनुवादावरून केलेला नाही तर जयश्री जोशी या दुभाषी मैत्रिणीच्या मदतीनं थेट उलरिकं यांच्याशी चर्चा करत, कविता अंतर्बाह्य समजून घेत केलेला आहे. म्हणूनच याला अनुवाद न म्हणता अनुसर्जन असं म्हटलं आहे.

     या संग्रहात सुरुवातीला उलरिकं यांचं मनोगत आहे. या मनोगताच्या अनुवादाला दिलेलं ‘श्वास, स्पंदन, कक्षा’ हे नाव आणि ‘कविता म्हणजे काय? या प्रश्नानं झालेली मनोगताची सुरुवात हे दोन्ही लक्षवेधी आहे. पुढील मांडणी वेगळी, बारकाईनं समजून घेण्यासारखी आहे. एके ठिकाणी म्हटलं आहे, ‘ज्ञात विषयाचे केवळ संकलन, चित्रावृत्ती किंवा यथावत्‍ चित्रण हे कवितेचे प्रयोजन नाही. तसा दंभ कवितेने मांडू नये. आपलं शांतवन करणं ही कवितेची इतिकर्तव्यता नाही... कवितेचे बलस्थान आहे तिच्या अनेकपदरी संदिग्धतेत..!’

संग्रहाच्या प्रस्तावनेत अरुणा ढेरे यांनी या अनुसर्जन प्रक्रियेविषयी विस्ताराने लिहिले आहे. त्यात म्हटले आहे, ‘उलरिकं यांच्या उत्कट आणि समरसून केलेल्या कवितावाचनानं या प्रक्रियेची सुरुवात झाली. या वाचनानं तिच्या कवितेच्या एकूण अनुभवाचा स्वरही मी ऐकू शकले. ध्वनी हा तिच्या काव्यानुभवाचा एक जिवंत आणि अविभाज्य भाग आहे.’ जर्मन भाषा कळत नसूनही अरुणाताईंना या कवितांची अंतर्गत लय आणि कवितेचा भाव या वाचनातून उमगला. नंतरच्या टप्प्यावर जर्मन भाषेच्या जाणकार जयश्री जोशी यांनी कवितांचा शब्दशः अनुवाद त्यांच्यासमोर ठेवला.

भावानुवाद करण्याचं स्वातंत्र्य न घेता कवितेच्या आशयाशी आणि शब्दरूपाशीही जास्तीत जास्त प्रामाणिक राहण्याचा हा प्रयोग असल्यामुळे अनुसर्जनातील या नंतरचा टप्पा कसरतीचा ठरला. अरुणाताईंनी सहअनुवादक जयश्री जोशी आणि उलरिकं यांच्याशी चर्चा करत, समजुतीच्या एका समान पातळीवर आल्यावर किरकोळ बदलांची तडजोड करत, त्याला तळटीपांची जोड देत उमगलेला आशय मराठीत शब्दबद्ध केला आहे.

या संदर्भातले जयश्री जोशी यांचे मनोगतही वाचण्यासारखे आहे. त्यात त्यांनी म्हटलं आहे, ‘आपण कविता अनु-भवतो, त्या अनुभवाशी स्वतःला जोडून घेतो... त्या अनुभवाची सावली आणि सळसळ कवितेच्या भाषांतरात प्रतिबिंबित करत रहाणं हे भाषांतरकाराचं उत्तरदायित्व जास्त व्यापक असतं. विविध पातळ्यांवर चाललेला हा अनुसर्जन सोहळा अंतर्वक्र भिंगासारखा असतो...’

ही तीन मनोगतं हा या पुस्तकाचा महत्त्वाचा भाग आहे. या मनोगतांमधून उलरिकं यांच्या कवितेची वैशिष्ट्ये कळतात. जीवनाचा व्यापक पैस कवेत घेणारी ही कविता माणसा-माणसातील समीकरणं आणि लालसा, त्यांच्या भावनांचे खेळ, आकांक्षांचे ओझे हे जगाच्या पाठीवर सारखेच असते हे दाखवून देणारी आहे. शब्द, आकृतीबंध, लय यांच्याशी खेळ करत ही कविता ध्वनीचे बोट धरून दृश्यप्रतिमांची उकल करते. या कविता बाईपणाच्या विशिष्टतेत अडकलेल्या नाहीत. तिचं अगदी निराळं आणि समृद्ध असं अनुभवविश्व तिच्या कवितांमधून समोर येतं.

एका वेगळ्या प्रक्रियेतून मराठीत अनुसर्जित झालेल्या पस्तीस निवडक कविता मूळ जर्मन कवितांसोबत या संग्रहात आहेत. तिन्ही मनोगतं वाचून उत्सुकतेनं या कवितांकडे वळल्यावर सुरुवातीला, “कवितेचे बलस्थान आहे तिच्या अनेकपदरी संदिग्धतेत” याची पुष्टी करणार्‍या या चार ओळी भेटतात.-  

‘मग दगडाला वाचा फुटते

पण माणसाला

वाटतं त्यापेक्षा  

जास्त मुका असतो दगड’

पुढील कवितांमधे ही ‘अनेकपदरी संदिग्धता’ बर्‍याचदा दुर्बोध होऊन आपल्या आस्वाद-क्षमतेची कसोटी लागत राहते. आस्वाद-सहायक तळटीपांच्या आधारे आपण हा अनुसर्जन प्रयोग अनुभवण्याचा प्रयत्न करू शकतो. हे अनुभवताना ‘तू स्वतःच स्वतःचं जिवलग व्हायला हवंस..’ अशी एखादी समजुतीच्या जवळ येणारी ओळ भेटते. पण एकूण कवितांचा आस्वाद घेऊन उलरिकं या समकालीन कवयित्रीला समजून घेणं ही अनुसर्जनाइतकीच कसरत करायला लावणारी प्रक्रिया ठरते. कवितेच्या आस्वादाचा पुरेसा रियाज असेल त्याला हा अनोखा कवितासंग्रह वेगळं काही वाचल्याचा आनंद देऊ शकेल.

आसावरी काकडे

साक्षीभवाने बघताना : उलरिकं द्रेस्नरच्या निवडक कविता

अरुणा ढेरे आणि जयश्री हरि जोशी

रोहन प्रकाशन, पुणे

पृष्ठसंख्या १७५. किंमत- २५० रुपये.

(साप्ताहिक सकाळ)

‘ती’ची स्पंदने टिपणार्‍या कविता –

     कविता हा अल्पाक्षरी आणि आत्मनिष्ठ असा साहित्यप्रकार आहे. त्यामुळे व्यक्त होण्याची ऊर्मी प्रथम कवितेतून प्रकटते. कविता लिहिता लिहिता कवितेचं स्वरूप उमगत जातं. आणि कवितेची इतर बलस्थानं जाणवू लागतात. कविता आत्मनिष्ठ असली तरी वैयक्तिक असत नाही. ती घटना-प्रसंगांच्या पलिकडचं पाहू शकते. तसंच परकाया प्रवेशही करू शकते. त्यामुळेच ज्ञानेश्वरांसारखे संत-कवी आजच्या काळालाही मार्गदर्शक असं तात्त्विक काव्य लिहू शकतात आणि स्त्रीच्या भूमिकेतून भक्तीची आर्तता व्यक्त करणार्‍या विराण्याही लिहू शकतात...

     समकालीन कवितेतही आता कवी आपल्या कवितांमधून स्त्रीला समजून घेत असल्याचे सुचिन्ह दिसते आहे. उदाहरण म्हणून कितीतरी कविता सांगता येतील. ‘बाईच्या कविता’सारखे हाच विषय केंद्रस्थानी ठेवून लिहिलेले काही पूर्ण कवितासंग्रहही आहेत. आता या सुरात आपला सूर मिसळत संदीप वाघोले यांचा ‘तिची स्पंदने’ हा कवितासंग्रह येत आहे. ‘संकटांच्या छाताडावर पाय देऊन जगण्याची जिद्द बाळगणार्‍या तमाम महिलांना’ त्यांनी हा कवितासंग्रह समर्पित केलेला आहे. ‘रंग’ ही या संग्रहातील पहिलीच कविता पुढील कवितांच्या आशयाची झलक दाखवणारी आहे. कविता आपल्या भोवतीचे वास्तव निरखत असते. त्याचा भावनिक अन्वयार्थ लावत असते. वाघोले यांनी त्यांच्या भोवतीच्या वास्तवातील त्यांना अस्वस्थ करणारी स्त्री-मनाची स्पंदने आपल्या कवितेत टिपलेली आहेत. शारिरीक, मानसिक, आर्थिक कुचंबणा, मंदीर-प्रवेशबंदी सारखी माणूसपण नाकारणारी अनेक बंधनं, घरादारासाठी झिजत राहाणं, दुय्यमत्व सहन करणं, स्वातंत्र्याची गळचेपी, घरात.. बाहेर सतत असुरक्षिततेची दहशत... हे स्त्रीच्या वाट्याला येणारं वास्तव या कवितांमधून मांडलेलं आहे. त्या दृष्टीने ‘बहिष्कार’, ‘सूर्य’, ‘दोष’, ‘फास’, ‘बाया’, ‘सौदा’ अशा अनेक कविता पाहण्यासारख्या आहेत.

     मात्र या कविता स्त्री वास्तवाचा हिशोब मांडत केवळ अस्वस्थता पसरवत नाहीत. ‘झिजणं’सारख्या कवितेत या अस्वस्थतेचा परिणाम म्हणून परिवर्तन झालेल्या, तिचं झिजणं हलकं करण्यासाठी सरसावणार्‍या त्याचं वर्णनही येतं. ते वाचल्यावर जाणवतं की ‘तिची स्पंदनं’ टिपणारी सहवेदना वरवरची नाही. आतून आलेली आहे. क्लेषकारक वास्तवात बदल व्हावा अशी तळमळ त्यात आहे. या संग्रहातील बहुतांश कविता आशयानुकुल अशा मुक्तछंदात आहेत. त्या प्रतिमांच्या मेण्यात बसून पडदानशीन बनून वाचकांच्या भेटीला येत नाहीत. मनातील आशयाचे बोट धरून त्या थेट पायी चालत येतात. त्यामुळे आशय वाचकांपर्यंत लगेच पोचतो. मात्र काही ठिकाणी त्या गद्य वाटतात.

     स्त्री-मनाची स्पंदनं टिपताना वाघोले यांनी अगतिकतेतून आलेलं स्त्रीचं पतीत रूपही ‘शोध’सारख्या कवितेत चितारलंय. स्त्री-रूपाचं दाहक वास्तव सांगून कवितेत शेवटी आर्तपणे विचारलं आहे,

‘हे बये, या युगात तूच उरली होतीस आशेचा किरण / आता मातृत्व आणि ममत्व कुठे शोधायचं आम्ही?’

स्त्रीला समजून घ्यायचं तर तिनं धीटपणे बोलायला हवं. ‘मूकबाई’ या कवितेत मूकपणे सारं सहन करणार्‍या मानसिकतेला कवी विचारतो आहे, ‘कितीकाळ जिवंत ठेवणार आहेस तू तुझ्यातली मूक बाई?

या संग्रहात ‘बाकी काही नाही’, ‘आस’ अशा काही प्रेमकविता आहेत. तसंच ‘लेक’, ‘वाडा’ ‘ती’ अशा काही गेय कविताही आहेत. ‘ती’ या कवितेची साधी लय सुरेख आहे. त्यामुळे ती भावपूर्ण झाली आहे. या कवितेत शेवटी म्हटलंय, ‘ती गीत होते / ती सूर होते / आयुष्यभर / कापूर होते..!’

संग्रहातली शेवटची ‘पदर’ ही कविताही अतिशय भावपूर्ण आणि अर्थपूर्ण अशी आहे. या कवितेत वाघोले यांनी पदराचे बोट धरून स्त्रीपणाचा पूर्ण आलेखच मांडला आहे. ही कविता या संग्रहातील स्त्रीची अनेक रूपं उलगडत स्त्रीपण समजून घेणार्‍या कवितांचा एकप्रकारे आढावा घेते.

या कवितासंग्रहाच्या मनोगतात संदीप वाघोले यांनी या कविता लिहिण्यामागची भूमिका थोडक्यात मांडलेली आहे. ते म्हणतात, ‘प्रत्येक पुरुषाने स्त्रीचा स्वाभिमान सांभाळून तिला समानतेने वागवले पाहिजे. त्यासाठी प्रथम स्त्री समजून घेतली पाहिजे..’ अशा ठोस भूमिकेसह स्त्री समजून घेण्याचा प्रयत्न करणार्‍या कविता लिहिणं ही सामाजिक स्वास्थ्याच्या दृष्टीने आश्वासक गोष्ट आहे. अशा प्रयत्नांमधून स्त्री-पुरुष नातं अधिक प्रगल्भ आणि समृद्ध होत जाईल.

संदीप वाघोले यांना पुढील लेखनास हार्दिक शुभेच्छा

आसावरी काकडे

२७.४.२०१९

‘स्व’च्या शोधात र

जगणं म्हणजे एक न संपणारी शोधयात्रा असते. प्रत्येकाचा शोध-विषय वेगवेगळा असतो. तसे शोधाचे माध्यमही वेगवेगळे असते. एखाद्या उत्कट अंतर्मुख क्षणी बाकी सगळं बाजूला सारून आपल्या असण्याचाच अर्थ काय? हा मूलभूत प्रश्न उसळून वर येतो आणि त्याचं बोट धरून चालू लागलं की तो आपल्याला ‘स्व’शोधाच्या वाटेवर नेऊन सोडतो. ‘स्व’शोध हा मूलतः तत्त्वज्ञानाचा विषय असला तरी संवेदनशील विचारी माणसाला त्याचे आकर्षण स्वस्थ राहू देत नाही. तो वेगवेगळ्या माध्यमातून या शोधाच्या मागे जात राहतो.

निष्ठावान यशस्वी उद्योजक आणि संवेदनशील सतारवादक म्हणून ओळख असलेल्या विदुर महाजन यांची काव्यक्षेत्रातली मुशाफिरी या जातकुळीची आहे. सतार-साधनेत ‘स्व’शोधाचं माध्यम म्हणून आधाराला घेतलेला ‘स्वर’च आता त्यांच्या शोधयात्रेत सामिल झाला आहे. कारण ‘र’ला ‘स्व’चा शोध लागल्याशिवाय स्वरांचं स्वत्व प्रकटत नाही..! ‘गांधार-पंचम’ या कवितासंग्रहानंतर आता प्रकाशित होत असलेल्या त्यांच्या कवितासंग्रहाचे शीर्षकच ‘स्व’च्या शोधात र’ असं आहे. यातल्या एका कवितेत म्हटलं आहे,

‘‘स्वतःला गोळा करतोय

शब्द इतस्ततः टाकून कागदावर

नाहीच जमलं तर सोडून देणार

तेही प्रयत्न

तरी

काहीतरी करावंच लागेल

मग वाजवीन सतार

सहसा दगा न देणारी माझी सखी

बोटात एकदा घातली नखी

अन् लावल्या सुरात तारा

तरी

तेवढ्यानं नाही भागत

सोसते तीही आघात

स्वतःला सावरते

इतस्ततः पसरलेल्या

मला, आवरते..!”

**

शब्द आणि स्वर यांच्या माध्यमातून जगण्याला अर्थ देण्याच्या प्रयत्नात हा मनस्वी माणूस सतत कशाचा तरी वेध घेतो आहे. कागदावर विखुरून टाकलेले हे शब्दसमूह म्हणजे त्याने एकांतात स्वतःशी केलेला मुक्त संवाद आहे. तो एका पातळीवर स्वतःला प्रश्न विचारतोय, स्वतःची निर्मिती तपासतोय आणि त्याच वेळी या सार्‍यात गुरफटलेलं स्वतःचं असणं अनुभवतोय. भोवतीचा निसर्ग, नात्यांचा वावर अनुभवतोय. शब्द.. स्वरांचे देणे.. घेणे अनुभवतोय. आणि या अनुभवातून आयुष्याचा.. जन्म- मृत्युचा अर्थ लावतोय... गवसलेलं परत वाटून टाकतोय शब्दांनाच..!

डिसेंबर २०१६ ला लिहिलेली ‘मृत्यु’ ही कविता म्हणजे एक स्वैर चिंतन आहे. या कवितेतली, ‘कागदाची जाणीव जायला शब्द बरे पडतात’ अशी काही विधानं जागीच थांबून विचार करायला लावणारी आहेत. या संग्रहात इतरत्रही अशा थांबायला लावणार्‍या जागा आहेत. उदा. १- ‘कविता असो नाहीतर सतार, ऐकवावी वाटण्याच्या प्रेरणेचं करायचं काय?’, २- ‘यमनातून मी व्यक्त होतो / की माझ्यातून यमन? / पण या दोन्हीत ‘मी’ आहे / त्यातून जर झालो मी मुक्त / तरच उरेल, यमन फक्त..!

अलंकार, प्रतिमा, आकृतीबंध या कशातच ही अभिव्यक्ती अडकलेली नाही. कागदांवर छापून वाचकांच्या समोर सादर केलेल्या या कविता नाहीत. हे केवळ व्यक्त होणं आहे. व्यक्त होऊन स्वतःला शब्दांत दिसत राहाणं आहे. शब्द आणि स्वरांच्या सोबतीनं सतत काहीतरी शोधण्याचा ध्यास या अभिव्यक्तीला आहे. एके ठिकाणी म्हटलं आहे,

‘‘अस्तित्व माझे जणू

मातीची एक पणती

ह्या पणतीत इंधन

मी सदा घालत राही

त्यात शरीर माझे

जणू एक वात,

अभिव्यक्तीची ज्योत

पेटलेली राही..’’

श्री विदुर महाजन यांच्या अभिव्यक्तीची ज्योत अखंड तेवती राहो, ‘स्व’च्या शोधात निघालेल्या ‘र’ला स्वत्वाचा शोध लागो आणि विखुरलेल्या शब्दांना कवितेच्या आकृतीबंधाचे मंदिर सापडो ही हार्दिक शुभेच्छा..!

आसावरी काकडे

१७.१.२०१९

गात्र गात्र रात्र झाली..

‘गात्र गात्र रात्र’ हा नीतीन मोरे यांचा कवितासंग्रह सुखायन, पुणे या प्रकाशनातर्फे नुकताच प्रकाशित झाला आहे. संग्रहाचं वेगळं शीर्षक उत्सुकता वाढवून विचार करायला लावणारं आहे. अजित चितळे यांनी तयार केलेलं मुखपृष्ठ आणि शशांक श्रीवास्तव यांची ‘ओघळचित्रे’ असलेली आतली मांडणीही वेगळेपणानं लक्ष वेधून घेते. हे नेपथ्य काय सुचवतेय हे कळण्यासाठी संग्रहातील कवितांच्या भोवतीच्या आणि मधल्यामधल्या जागांमधून डोळसपणे डोळे मिटून आशयाचा जोगवा मागत फिरायला हवं. कारण इथे कवीला ‘दिसलेल्या’ रात्रीच्या कवितांशी संवाद साधायचा आहे. कवितासंग्रहाचं मनोगत हेही एक कविताच वाटावी इतकं काव्यात्म झालं आहे. त्यातील ‘रात्री रातकिड्यांचा तानपुरा झंकारत राहतो. पाली चुकताल वाजवत राहतात. पानांची खर्ज सळसळ दरवळत राहते...’ अशा ओळींतून कवी रात्रीशी किती आणि कसा समरस झाला आहे ते उमगतं. या मनोगतातून कवितासंग्रहाचं आशयसूत्र समजतं. त्याचं बोट धरून कवितांच्या प्रदेशात फिरताना ‘तमतीर्थ’, ‘आत्मशुभ्र’, ‘क्षितिजाचा मायामृग’, ‘डंखसज्ज’, ‘जहरजोर’, ‘तेजटिंब’... अशा जागा थांबवून ठेवतात. त्यावर मनन केल्याशिवाय पुढे जाता येत नाही.

माणसाला दृश्य विश्वाचीच एवढी सवय झालेली असते की न दिसणारं काही त्याच्या जाणिवेच्या परिघातही येईनासं होतं. त्यामुळे तमस्वामिनी असलेली रात्र त्याला गूढ, अनाकलनीय वाटते. सामान्य माणूस तर रात्र जाणून घ्यायच्या वाटेलाच जात नाही. नीतीन मोरे यांनी मात्र रात्रीला जाणिवेच्या कॅलिडोस्कोपमधे घालून निरखलंय. त्यातून त्यांना दिसलेल्या रात्रीची वेगवेगळी रूपं म्हणजे या संग्रहातील कविता..! या कवितांमधून रात्र समजून घेण्यासाठी झालेली कवीची अंतस्थ झटापट प्रत्ययाला येते. पण या कविता सहज, एका दमात वाचता येत नाहीत.  ‘काळोख’, ‘वाढदिवस’, ‘मी-तू पण’, ‘रात्रप्रज्ञा’, ‘व्रत’ अशा कितीतरी कविता वाचताना खोलातलं काहीतरी उमगतंय असं जाणवत राहातं. रात्रीविषयी असं लिहिता येण्यासाठी कवीनं तम-प्रकाशाच्या सीमेवर दीर्घकाळ मनस्वीपणानं गस्त घातली असणार..!

म्हणूनच ‘अंधार उजेडाचे शिलालेख डोक्यावर’ वाहणार्‍या या कवीला ‘रात्रीच्या डोळ्यांतलं काळंभोर आमंत्रण’ सतत व्याकुळ करत राहातं. रात्र समजून घेण्याची मनस्वी ओढ लागते... या ओढीतून रात्रीविषयी लिहिताना कवीने आपले सारे शब्दलाघव पणाला लावले आहे. तमोत्सव साजरा करणार्‍या या कविता खोलात शिरून आस्वादण्यासारख्या आहेत.

आसावरी काकडे

गात्र गात्र रात्र- कवितासंग्रह

कवी- नीतीन मोरे

सुखायन प्रकाशन, पुणे

पृष्ठे ९४, किंमत २०० रु.

लोकमतसाठी

कवितेच्या शोधात - रॉबर्ट फ्रॉस्ट : जीवन आणि काव्य

“The woods are lovely dark and deep

But I have promises to keep....” पं. नेहरूंमुळे सुपरिचित झालेल्या या ओळींचा कवी रॉबर्ट फ्रॉस्ट यांचे ‘कवितेच्या शोधात’ हे विजय पाडळकर यांनी लिहिलेले चरित्र राजहंस प्रकाशनातर्फे नुकतेच प्रकाशित झाले आहे. अतिशय मनस्वी आणि कलंदर वृत्तीचा हा कवी स्वतःतील क्षमतांचा शोध घेत कवी म्हणून कसा घडत गेला त्याचे तपशीलवार वर्णन पाडळकर यांनी अगदी ओघवत्या शैलीत केले आहे. त्यासाठी केलेल्या अभ्यासाविषयी त्यांनी या पुस्तकाच्या मनोगतात सविस्तर लिहिलेय. हे चरित्र-लेखन करताना त्यांनी फ्रॉस्ट यांचे जीवन आणि कविता याविषयी मिळालेल्या मुबलक परंतू परस्पर विरोधी असलेल्या सगळ्या माहितीचा प्रगल्भ जाणकारीने उपयोग करून घेतलेला आहे.

हे चरित्र तीन भागात असून काव्यात्म शीर्षके असलेल्या २९ प्रकरणांमधून ते वाचकांच्या मनात भिनत जाते. वयाच्या चाळीशीपर्यंत धरसोड वृत्तीमुळे फ्रॉस्ट यांना संसार आणि कविता दोन्ही आघाड्यांवर स्थैर्य लाभले नाही. त्यांनी काहीशा अस्थिर मनःस्थितीत अर्थार्जनाचे कोणतेही साधन नसताना, कोणी ओळखीचे नसताना आणि कोणतीही नेमकी योजना मनात नसताना पत्नी व चार मुलांना घेऊन इंग्लंडला जाण्याचा निर्णय घेतला. विशेष म्हणजे त्यांची पत्नी एलिनोर हिचा त्यांच्यातील सूप्त क्षमतांवर विश्वास होता आणि या धाडसी निर्णयाला तिचा पूर्ण पाठिंबा होता. इंग्लंडमधे कवितेला पोषक वातावरण होते. तिथेच त्यांचा पहिला कवितासंग्रह प्रकाशित झाला. त्याचे चांगले स्वागत झाले. कवी म्हणून प्रस्थापित होण्याला वेग आला. पाडळकर यांनी या वाटचालीचे वर्णन अगदी बारकाईने केले आहे. साहित्य क्षेत्रातील त्यावेळच्या घडामोडींचा तपशील वाचताना आपण त्या काळात जातो.

या चरित्राचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात ‘Stopping by woods on a snowy evening’, ‘Mending Wall’, ‘Desigh’, ‘Home Burrial’, ‘The road not taken’... अशा काही महत्त्वाच्या कविता समरसून केलेल्या रसग्रहणासह पूर्ण रूपात वाचायला मिळतात. ‘खर्‍या वाचकाला चांगली कविता वाचताक्षणीच एक साक्षात्कारी जखम होते’ याचा प्रत्यय ही रसग्रहणे वाचताना येतो. या संदर्भात ‘रानातल्या कविता’, ‘आशेची किरणे’ ही प्रकरणे महत्त्वाची आहेत. निर्मितीप्रक्रियेविषयी फ्रॉस्ट यांचे स्वतःचे स्वतंत्र चिंतन होते. ते त्यांच्या कवितेतूनही व्यक्त होत असे. कवितांसाठी बोलीभाषा आणि संभाषण यांचा वापर हे त्यांच्या कवितांचे वैशिष्ट्य होते. काव्यालंकार आणि काव्यात्म शब्द यापासून त्या मुक्त होत्या. पण त्यामुळे त्या गद्य होतात अशी टीकाही त्यांच्या कवितांवर झाली. त्यांच्या कवितांचे समर्थक हे ‘गद्य’ काव्याच्या पातळीवर कसे जाते हे दाखवून देत. साऊंड ऑफ सेन्स ही फ्रॉस्ट यांची कवितेसंदर्भातली आवडती संकल्पना होती. कवीला वेगळी ‘दृष्टी’ असते तसे वेगळे ‘श्रवण’ही असते. शब्दांच्या नाद-सौंदर्याचा अर्थपूर्ण वापर हे श्रेष्ठ कवितेचे लक्षण आहे असे त्यांचे मत होते.

‘नॉर्थ ऑफ बॉस्टन’ या कवितासंग्रहामुळे वेगळी आणि सशक्त कविता लिहिणारा कवी म्हणून फ्रॉस्ट यांचे कौतुक होऊ लागले. मोठ्या मान्यवर कवींबरोबर त्यांची तुलना होऊ लागली. एकामागून एक कवितासंग्रह प्रकाशित होऊ लागले, अनेक दर्जेदार अंकांमधून त्यावर भरभरून समीक्षा येऊ लागली. त्यांच्या कवितासंग्रहांची विक्रमी विक्री हे त्यांच्या प्रचंड लोकप्रियतेचे चिन्ह होते. त्यांना चार वेळा पुलित्झर पुरस्कार मिळाला आणि वेगवेगळ्या सव्वीस विद्यापीठांकडून त्यांना डॉक्टरेट पदवी बहाल करण्यात आली... मात्र कौटुंबिक पातळीवर पत्नीचा कॅन्सरने मृत्यु, मुलाची आत्महत्या, मुलींचे घटस्फोट... अशा प्रचंड मनस्ताप देणार्‍या अनेक घटना घडत होत्या. त्या काळात के मॉरिसन या त्यांच्या सेक्रेटरीने त्यांना सर्व प्रकारचा आधार दिला.

‘‘Forgive O Lord, my little jokes on thee

And I will forgive thy great big one on me’’ असं म्हणत गरीबीचे, खडतर कष्टांचे आयुष्य अनुभवलेला हा कवी सर्व प्रसंगांना धैर्यानं तोंड देत सतत एका वैभवशाली अनिश्चिततेला सामोरं जात राहिला. फ्रॉस्ट यांच्या मृत्युनंतर जगभरातल्या साहित्यप्रेमींनी त्याना श्रद्धांजली वाहिली. राष्ट्राध्यक्ष जॉन केनेडी यांनी याप्रसंगी केलेले गौरवपर भाषण अत्यंत भावोत्कट आणि अविस्मरणीय असे होते. रॉबर्ट फ्रॉस्ट यांचा जगाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन व्यक्त करणारी त्याच्याच कवितेची ‘I had a lover’s quarrel with the world’ ही ओळ त्यांच्या थडग्यावर लिहिलेली आहे.

इतकी समृद्ध सांगता लाभलेल्या अनेक चढ-उतारांच्या संघर्षमय आयुष्याचा संपूर्ण आलेख असलेलं हे चरित्र कविताप्रेमींनी आवर्जून वाचावं असं झालेलं आहे.

आसावरी काकडे

कवितेच्या शोधात - रॉबर्ट फ्रॉस्ट : जीवन आणि काव्य

विजय पाडळकर

राजहंस प्रकाशन, पुणे

पृष्ठे- ३४४, किंमत- ४०० रु.

साप्ताहिक सकाळ 13.4.2019

  

आठवांची ओंजळ

एकेकाचे आयुष्य म्हणजे एकेक कादंबरी असते. संस्कृतीच्या एका टप्प्यावर तिची सुरुवात झालेली असते. पण तिच्या कथानकाचे धागेदोरे त्या आयुष्याच्या पूर्वसंचिताशी जोडलेले असतात. भूत-भविष्यातील संघर्षांशी त्यांचं नातं असतं. भोवतीचा परिसर आणि त्यात घडणार्‍या घडामोडी कथानकाला नवनवे आयाम देत असतात. असंख्य पात्रे त्याना आशय पुरवत असतात... आणि निवेदक हे सारं उत्कटतेनं सतत सांगू बघत असतो....

पण प्रत्येक आयुष्याची कादंबरी पुस्तक रूपात प्रकाशित होत नाही. ती काळाच्या डायरीत मिटलेलीच राहते. मग आयुष्याच्या एखाद्या टप्प्यावर निवेदक स्वतःच ती मिटलेली पानं उघडून पाहत राहतो. अंतर्मुख होतो. आठवणींची गर्दी जमते भोवती. एकेकीला कुरवाळताना मन भरून येते. अशा भारावलेल्या अवस्थेत शब्दांची कृपा झाली तर अनावर आठवणींना कवितेच्या ओंजळीत घालता येतं. कवितेत व्यक्त होऊन मोकळं होता येतं. पण थांबता येत नाही. व्यक्त झाल्याचा आनंद पुन्हा पुन्हा व्यक्त होण्याची ओढ लावणारा असतो. एकामागून एक आठवणी शब्दरूपात प्रकटण्यासाठी आतूर होऊन रांगेत उभ्या राहतात...

निवृत्त शिक्षिका असलेल्या श्रीमती ऊर्मिला शेपाळ यांनी अशा आठवणींना वेळोवेळी दिलेली शब्दरूपं ‘आठवांची ओंजळ’ या कवितासंग्रहात एकत्रित केलेली आहेत. हा त्यांचा पहिलाच कवितासंग्रह आहे. ऊर्मिलाताई सायन्सच्या शिक्षिका होत्या. त्यांचे वडील आणि पती दोघेही पोलीस खात्यात कार्यरत होते. मात्र घरचे वातावरण साहित्य आणि संगीत यामधे रस घेणारे असल्यामुळे उर्मिलाताईंची साहित्याची आवड जोपासली गेली. त्या लिहित राहिल्या. संवेदनशीलतेनं जगताना नाती, निसर्ग, समाज.. हे सगळे विषय जिवालगतचे होतात. स्वाभाविकपणे ते त्यांच्या कवितांचे विषय झाले आहेत. त्यांच्या कवितांमधे त्यांची स्वतःची अशी जीवनविषयक जाण आहे. त्यांना शब्दांचा लळा आहे. लिहिता लिहिता तेही जिवलग होऊन जातात. ‘शब्द’ या कवितेत त्यांनी शब्दांच्या अपार सामर्थ्याचं वर्णन केलं आहे. या कवितेत त्यांनी म्हटलंय, ‘शब्दांच्याच कुशीत विसावतात भाषा / त्यांना नसतात सीमांच्या रेषा..’

जीवनाविषयीचा त्यांचा स्वतःचा दृष्टिकोन काही कवितांमधून व्यक्त झाला आहे. अशा कवितांची काही उदाहरणं पाहण्यासारखी आहेत.- ‘जीवनाचा अर्थ’ या कवितेत त्या म्हणतात,  

‘जीवनाचा अर्थ नवा मागायचा नसतो

आयुष्याच्या संध्याकाळी तो जाणायचा असतो’

‘नवजीवन’ या कवितेत म्हटलंय,

‘कन्यादान म्हणू नये त्यासी असे ते नवजीवन

सोहळा असे हा पवित्र दोन जिवांचे होई मिलन’

‘आयुष्याचं गणित’ या कवितेत हे गणित सोडवण्याच्या रीतींविषयी सांगत शेवटी म्हटलं आहे, या पद्धती शिकायला ‘गरज भासते परिपूर्ण शिक्षकाची / गुरूदक्षिणा मात्र ज्याने त्याने वागण्यातून द्यावयाची..’ आपल्या प्रत्यक्ष वागण्यातून गुरूदक्षिणा द्यायची हा विचार महत्त्वाचा आहे.

‘आजीची गोधडी’ या कवितेत तर जीवनाचे सगळे आयाम आलेले आहेत. ऊर्मिलाताईंनी आजीचं जगण्यात रममाण असणं गोधडी विणण्याच्या प्रतिमेतून चित्रित केलंय.

‘दृश्य’, ‘वृक्षमित्र’, ‘ऋण पावसाचे’ या निसर्गकवितांमधूनही उर्मिलाताई निसर्गाच्या विभ्रमांचे वर्णन करता करता त्याचे जगण्याशी असलेले आंतरिक नाते लक्षात आणून देतात.

माणसाचं मन ही एक विलक्षण गोष्ट आहे. आजवर त्याविषयी असंख्य तर्‍हांनी लिहिलं गेलं आहे. तरी कोणत्याच विश्लेषणाच्या चिमटीत मनाला धरता आलेलं नाही. त्याचं गूढ प्रत्येक कवीला सतत आवाहन करत राहिलं आहे. ऊर्मिलाताईंच्या मनाविषयीच्या दोन कविता आहेत. ‘मन’ या कवितेत त्यांनी मनाच्या विचित्र खेळांचं वर्णन केलेलं आहे. त्याच्याशी असलेलं नातं परोपरीनं सांगून शेवटी म्हटलं आहे,

‘मन धावे सैरभैर त्याचा सारीकडे वावर

धाक नाही त्यास कोणाचा त्याला घाला गं आवर’

कसाही विचार केला तरी मनाचा थांगपत्ता लागत नाही. ‘मी ‘मन’ या दुसर्‍या कवितेत मन स्वतःच आपली ओळख करून देतंय. पण त्यालाही ते जमत नाहीए. या कवितेत म्हटलंय,

‘मी मन, कशी करून देऊ माझी ओळख?

तुमच्या देहात माझी वस्ती पण कुणा नाही माझी पारख’

     ऊर्मिलाताईंचा ‘आठवांची ओंजळ’ हा कवितासंग्रह अशा विविध कवितांनी सजलेला आहे. आतापर्यंत स्वतःच्या डायरीत राहिलेल्या या कविता आता पुस्तक रूपात रसिकांपर्यंत पोचतील. त्यांना भरघोस प्रतिसाद मिळेल. त्यातून नव्याने लिहिण्याची प्रेरणा मिळत राहिल. कवितेच्या अधिकाधिक व्यासंगातून त्यांचं कवितेशी असलेलं नातं दृढ होत राहिल. या प्रथम प्रकाशनाच्या निमित्तानं ऊर्मिलाताईंना अधिक चांगल्या कवितेतून व्यक्त होण्यातला आनंद सदैव मिळत राहो ही हार्दिक शुभेच्छा..!

     आसावरी काकडे

१३.१२.२०१८