Thursday, 2 May 2019

‘ती’ची स्पंदने टिपणार्‍या कविता –



     कविता हा अल्पाक्षरी आणि आत्मनिष्ठ असा साहित्यप्रकार आहे. त्यामुळे व्यक्त होण्याची ऊर्मी प्रथम कवितेतून प्रकटते. कविता लिहिता लिहिता कवितेचं स्वरूप उमगत जातं. आणि कवितेची इतर बलस्थानं जाणवू लागतात. कविता आत्मनिष्ठ असली तरी वैयक्तिक असत नाही. ती घटना-प्रसंगांच्या पलिकडचं पाहू शकते. तसंच परकाया प्रवेशही करू शकते. त्यामुळेच ज्ञानेश्वरांसारखे संत-कवी आजच्या काळालाही मार्गदर्शक असं तात्त्विक काव्य लिहू शकतात आणि स्त्रीच्या भूमिकेतून भक्तीची आर्तता व्यक्त करणार्‍या विराण्याही लिहू शकतात...

     समकालीन कवितेतही आता कवी आपल्या कवितांमधून स्त्रीला समजून घेत असल्याचे सुचिन्ह दिसते आहे. उदाहरण म्हणून कितीतरी कविता सांगता येतील. ‘बाईच्या कविता’सारखे हाच विषय केंद्रस्थानी ठेवून लिहिलेले काही पूर्ण कवितासंग्रहही आहेत. आता या सुरात आपला सूर मिसळत संदीप वाघोले यांचा ‘तिची स्पंदने’ हा कवितासंग्रह येत आहे. ‘संकटांच्या छाताडावर पाय देऊन जगण्याची जिद्द बाळगणार्‍या तमाम महिलांना’ त्यांनी हा कवितासंग्रह समर्पित केलेला आहे. ‘रंग’ ही या संग्रहातील पहिलीच कविता पुढील कवितांच्या आशयाची झलक दाखवणारी आहे. कविता आपल्या भोवतीचे वास्तव निरखत असते. त्याचा भावनिक अन्वयार्थ लावत असते. वाघोले यांनी त्यांच्या भोवतीच्या वास्तवातील त्यांना अस्वस्थ करणारी स्त्री-मनाची स्पंदने आपल्या कवितेत टिपलेली आहेत. शारिरीक, मानसिक, आर्थिक कुचंबणा, मंदीर-प्रवेशबंदी सारखी माणूसपण नाकारणारी अनेक बंधनं, घरादारासाठी झिजत राहाणं, दुय्यमत्व सहन करणं, स्वातंत्र्याची गळचेपी, घरात.. बाहेर सतत असुरक्षिततेची दहशत... हे स्त्रीच्या वाट्याला येणारं वास्तव या कवितांमधून मांडलेलं आहे. त्या दृष्टीने ‘बहिष्कार’, ‘सूर्य’, ‘दोष’, ‘फास’, ‘बाया’, ‘सौदा’ अशा अनेक कविता पाहण्यासारख्या आहेत.

     मात्र या कविता स्त्री वास्तवाचा हिशोब मांडत केवळ अस्वस्थता पसरवत नाहीत. ‘झिजणं’सारख्या कवितेत या अस्वस्थतेचा परिणाम म्हणून परिवर्तन झालेल्या, तिचं झिजणं हलकं करण्यासाठी सरसावणार्‍या त्याचं वर्णनही येतं. ते वाचल्यावर जाणवतं की ‘तिची स्पंदनं’ टिपणारी सहवेदना वरवरची नाही. आतून आलेली आहे. क्लेषकारक वास्तवात बदल व्हावा अशी तळमळ त्यात आहे. या संग्रहातील बहुतांश कविता आशयानुकुल अशा मुक्तछंदात आहेत. त्या प्रतिमांच्या मेण्यात बसून पडदानशीन बनून वाचकांच्या भेटीला येत नाहीत. मनातील आशयाचे बोट धरून त्या थेट पायी चालत येतात. त्यामुळे आशय वाचकांपर्यंत लगेच पोचतो. मात्र काही ठिकाणी त्या गद्य वाटतात.

     स्त्री-मनाची स्पंदनं टिपताना वाघोले यांनी अगतिकतेतून आलेलं स्त्रीचं पतीत रूपही ‘शोध’सारख्या कवितेत चितारलंय. स्त्री-रूपाचं दाहक वास्तव सांगून कवितेत शेवटी आर्तपणे विचारलं आहे,
‘हे बये, या युगात तूच उरली होतीस आशेचा किरण / आता मातृत्व आणि ममत्व कुठे शोधायचं आम्ही?’

स्त्रीला समजून घ्यायचं तर तिनं धीटपणे बोलायला हवं. ‘मूकबाई’ या कवितेत मूकपणे सारं सहन करणार्‍या मानसिकतेला कवी विचारतो आहे, ‘कितीकाळ जिवंत ठेवणार आहेस तू तुझ्यातली मूक बाई?

या संग्रहात ‘बाकी काही नाही’, ‘आस’ अशा काही प्रेमकविता आहेत. तसंच ‘लेक’, ‘वाडा’ ‘ती’ अशा काही गेय कविताही आहेत. ‘ती’ या कवितेची साधी लय सुरेख आहे. त्यामुळे ती भावपूर्ण झाली आहे. या कवितेत शेवटी म्हटलंय, ‘ती गीत होते / ती सूर होते / आयुष्यभर / कापूर होते..!’

संग्रहातली शेवटची ‘पदर’ ही कविताही अतिशय भावपूर्ण आणि अर्थपूर्ण अशी आहे. या कवितेत वाघोले यांनी पदराचे बोट धरून स्त्रीपणाचा पूर्ण आलेखच मांडला आहे. ही कविता या संग्रहातील स्त्रीची अनेक रूपं उलगडत स्त्रीपण समजून घेणार्‍या कवितांचा एकप्रकारे आढावा घेते.

या कवितासंग्रहाच्या मनोगतात संदीप वाघोले यांनी या कविता लिहिण्यामागची भूमिका थोडक्यात मांडलेली आहे. ते म्हणतात, ‘प्रत्येक पुरुषाने स्त्रीचा स्वाभिमान सांभाळून तिला समानतेने वागवले पाहिजे. त्यासाठी प्रथम स्त्री समजून घेतली पाहिजे..’ अशा ठोस भूमिकेसह स्त्री समजून घेण्याचा प्रयत्न करणार्‍या कविता लिहिणं ही सामाजिक स्वास्थ्याच्या दृष्टीने आश्वासक गोष्ट आहे. अशा प्रयत्नांमधून स्त्री-पुरुष नातं अधिक प्रगल्भ आणि समृद्ध होत जाईल.

संदीप वाघोले यांना पुढील लेखनास हार्दिक शुभेच्छा

आसावरी काकडे
२७.४.२०१९

Saturday, 13 April 2019

‘स्व’च्या शोधात र


जगणं म्हणजे एक न संपणारी शोधयात्रा असते. प्रत्येकाचा शोध-विषय वेगवेगळा असतो. तसे शोधाचे माध्यमही वेगवेगळे असते. एखाद्या उत्कट अंतर्मुख क्षणी बाकी सगळं बाजूला सारून आपल्या असण्याचाच अर्थ काय? हा मूलभूत प्रश्न उसळून वर येतो आणि त्याचं बोट धरून चालू लागलं की तो आपल्याला ‘स्व’शोधाच्या वाटेवर नेऊन सोडतो. ‘स्व’शोध हा मूलतः तत्त्वज्ञानाचा विषय असला तरी संवेदनशील विचारी माणसाला त्याचे आकर्षण स्वस्थ राहू देत नाही. तो वेगवेगळ्या माध्यमातून या शोधाच्या मागे जात राहतो.

निष्ठावान यशस्वी उद्योजक आणि संवेदनशील सतारवादक म्हणून ओळख असलेल्या विदुर महाजन यांची काव्यक्षेत्रातली मुशाफिरी या जातकुळीची आहे. सतार-साधनेत ‘स्व’शोधाचं माध्यम म्हणून आधाराला घेतलेला ‘स्वर’च आता त्यांच्या शोधयात्रेत सामिल झाला आहे. कारण ‘र’ला ‘स्व’चा शोध लागल्याशिवाय स्वरांचं स्वत्व प्रकटत नाही..! ‘गांधार-पंचम’ या कवितासंग्रहानंतर आता प्रकाशित होत असलेल्या त्यांच्या कवितासंग्रहाचे शीर्षकच ‘स्व’च्या शोधात र’ असं आहे. यातल्या एका कवितेत म्हटलं आहे,

‘‘स्वतःला गोळा करतोय
शब्द इतस्ततः टाकून कागदावर
नाहीच जमलं तर सोडून देणार
तेही प्रयत्न
तरी
काहीतरी करावंच लागेल
मग वाजवीन सतार
सहसा दगा न देणारी माझी सखी
बोटात एकदा घातली नखी
अन् लावल्या सुरात तारा
तरी
तेवढ्यानं नाही भागत
सोसते तीही आघात
स्वतःला सावरते
इतस्ततः पसरलेल्या
मला, आवरते..!”
**

शब्द आणि स्वर यांच्या माध्यमातून जगण्याला अर्थ देण्याच्या प्रयत्नात हा मनस्वी माणूस सतत कशाचा तरी वेध घेतो आहे. कागदावर विखुरून टाकलेले हे शब्दसमूह म्हणजे त्याने एकांतात स्वतःशी केलेला मुक्त संवाद आहे. तो एका पातळीवर स्वतःला प्रश्न विचारतोय, स्वतःची निर्मिती तपासतोय आणि त्याच वेळी या सार्‍यात गुरफटलेलं स्वतःचं असणं अनुभवतोय. भोवतीचा निसर्ग, नात्यांचा वावर अनुभवतोय. शब्द.. स्वरांचे देणे.. घेणे अनुभवतोय. आणि या अनुभवातून आयुष्याचा.. जन्म- मृत्युचा अर्थ लावतोय... गवसलेलं परत वाटून टाकतोय शब्दांनाच..!

डिसेंबर २०१६ ला लिहिलेली ‘मृत्यु’ ही कविता म्हणजे एक स्वैर चिंतन आहे. या कवितेतली, ‘कागदाची जाणीव जायला शब्द बरे पडतात’ अशी काही विधानं जागीच थांबून विचार करायला लावणारी आहेत. या संग्रहात इतरत्रही अशा थांबायला लावणार्‍या जागा आहेत. उदा. १- ‘कविता असो नाहीतर सतार, ऐकवावी वाटण्याच्या प्रेरणेचं करायचं काय?’, २- ‘यमनातून मी व्यक्त होतो / की माझ्यातून यमन? / पण या दोन्हीत ‘मी’ आहे / त्यातून जर झालो मी मुक्त / तरच उरेल, यमन फक्त..!

अलंकार, प्रतिमा, आकृतीबंध या कशातच ही अभिव्यक्ती अडकलेली नाही. कागदांवर छापून वाचकांच्या समोर सादर केलेल्या या कविता नाहीत. हे केवळ व्यक्त होणं आहे. व्यक्त होऊन स्वतःला शब्दांत दिसत राहाणं आहे. शब्द आणि स्वरांच्या सोबतीनं सतत काहीतरी शोधण्याचा ध्यास या अभिव्यक्तीला आहे. एके ठिकाणी म्हटलं आहे,

‘‘अस्तित्व माझे जणू
मातीची एक पणती
ह्या पणतीत इंधन
मी सदा घालत राही
त्यात शरीर माझे
जणू एक वात,
अभिव्यक्तीची ज्योत
पेटलेली राही..’’

श्री विदुर महाजन यांच्या अभिव्यक्तीची ज्योत अखंड तेवती राहो, ‘स्व’च्या शोधात निघालेल्या ‘र’ला स्वत्वाचा शोध लागो आणि विखुरलेल्या शब्दांना कवितेच्या आकृतीबंधाचे मंदिर सापडो ही हार्दिक शुभेच्छा..!

आसावरी काकडे
१७.१.२०१९

गात्र गात्र रात्र झाली..



‘गात्र गात्र रात्र’ हा नीतीन मोरे यांचा कवितासंग्रह सुखायन, पुणे या प्रकाशनातर्फे नुकताच प्रकाशित झाला आहे. संग्रहाचं वेगळं शीर्षक उत्सुकता वाढवून विचार करायला लावणारं आहे. अजित चितळे यांनी तयार केलेलं मुखपृष्ठ आणि शशांक श्रीवास्तव यांची ‘ओघळचित्रे’ असलेली आतली मांडणीही वेगळेपणानं लक्ष वेधून घेते. हे नेपथ्य काय सुचवतेय हे कळण्यासाठी संग्रहातील कवितांच्या भोवतीच्या आणि मधल्यामधल्या जागांमधून डोळसपणे डोळे मिटून आशयाचा जोगवा मागत फिरायला हवं. कारण इथे कवीला ‘दिसलेल्या’ रात्रीच्या कवितांशी संवाद साधायचा आहे. कवितासंग्रहाचं मनोगत हेही एक कविताच वाटावी इतकं काव्यात्म झालं आहे. त्यातील ‘रात्री रातकिड्यांचा तानपुरा झंकारत राहतो. पाली चुकताल वाजवत राहतात. पानांची खर्ज सळसळ दरवळत राहते...’ अशा ओळींतून कवी रात्रीशी किती आणि कसा समरस झाला आहे ते उमगतं. या मनोगतातून कवितासंग्रहाचं आशयसूत्र समजतं. त्याचं बोट धरून कवितांच्या प्रदेशात फिरताना ‘तमतीर्थ’, ‘आत्मशुभ्र’, ‘क्षितिजाचा मायामृग’, ‘डंखसज्ज’, ‘जहरजोर’, ‘तेजटिंब’... अशा जागा थांबवून ठेवतात. त्यावर मनन केल्याशिवाय पुढे जाता येत नाही.

माणसाला दृश्य विश्वाचीच एवढी सवय झालेली असते की न दिसणारं काही त्याच्या जाणिवेच्या परिघातही येईनासं होतं. त्यामुळे तमस्वामिनी असलेली रात्र त्याला गूढ, अनाकलनीय वाटते. सामान्य माणूस तर रात्र जाणून घ्यायच्या वाटेलाच जात नाही. नीतीन मोरे यांनी मात्र रात्रीला जाणिवेच्या कॅलिडोस्कोपमधे घालून निरखलंय. त्यातून त्यांना दिसलेल्या रात्रीची वेगवेगळी रूपं म्हणजे या संग्रहातील कविता..! या कवितांमधून रात्र समजून घेण्यासाठी झालेली कवीची अंतस्थ झटापट प्रत्ययाला येते. पण या कविता सहज, एका दमात वाचता येत नाहीत.  ‘काळोख’, ‘वाढदिवस’, ‘मी-तू पण’, ‘रात्रप्रज्ञा’, ‘व्रत’ अशा कितीतरी कविता वाचताना खोलातलं काहीतरी उमगतंय असं जाणवत राहातं. रात्रीविषयी असं लिहिता येण्यासाठी कवीनं तम-प्रकाशाच्या सीमेवर दीर्घकाळ मनस्वीपणानं गस्त घातली असणार..!

म्हणूनच ‘अंधार उजेडाचे शिलालेख डोक्यावर’ वाहणार्‍या या कवीला ‘रात्रीच्या डोळ्यांतलं काळंभोर आमंत्रण’ सतत व्याकुळ करत राहातं. रात्र समजून घेण्याची मनस्वी ओढ लागते... या ओढीतून रात्रीविषयी लिहिताना कवीने आपले सारे शब्दलाघव पणाला लावले आहे. तमोत्सव साजरा करणार्‍या या कविता खोलात शिरून आस्वादण्यासारख्या आहेत.

आसावरी काकडे

गात्र गात्र रात्र- कवितासंग्रह
कवी- नीतीन मोरे
सुखायन प्रकाशन, पुणे
पृष्ठे ९४, किंमत २०० रु.

लोकमतसाठी


कवितेच्या शोधात - रॉबर्ट फ्रॉस्ट : जीवन आणि काव्य



The woods are lovely dark and deep
But I have promises to keep....” पं. नेहरूंमुळे सुपरिचित झालेल्या या ओळींचा कवी रॉबर्ट फ्रॉस्ट यांचे ‘कवितेच्या शोधात’ हे विजय पाडळकर यांनी लिहिलेले चरित्र राजहंस प्रकाशनातर्फे नुकतेच प्रकाशित झाले आहे. अतिशय मनस्वी आणि कलंदर वृत्तीचा हा कवी स्वतःतील क्षमतांचा शोध घेत कवी म्हणून कसा घडत गेला त्याचे तपशीलवार वर्णन पाडळकर यांनी अगदी ओघवत्या शैलीत केले आहे. त्यासाठी केलेल्या अभ्यासाविषयी त्यांनी या पुस्तकाच्या मनोगतात सविस्तर लिहिलेय. हे चरित्र-लेखन करताना त्यांनी फ्रॉस्ट यांचे जीवन आणि कविता याविषयी मिळालेल्या मुबलक परंतू परस्पर विरोधी असलेल्या सगळ्या माहितीचा प्रगल्भ जाणकारीने उपयोग करून घेतलेला आहे.

हे चरित्र तीन भागात असून काव्यात्म शीर्षके असलेल्या २९ प्रकरणांमधून ते वाचकांच्या मनात भिनत जाते. वयाच्या चाळीशीपर्यंत धरसोड वृत्तीमुळे फ्रॉस्ट यांना संसार आणि कविता दोन्ही आघाड्यांवर स्थैर्य लाभले नाही. त्यांनी काहीशा अस्थिर मनःस्थितीत अर्थार्जनाचे कोणतेही साधन नसताना, कोणी ओळखीचे नसताना आणि कोणतीही नेमकी योजना मनात नसताना पत्नी व चार मुलांना घेऊन इंग्लंडला जाण्याचा निर्णय घेतला. विशेष म्हणजे त्यांची पत्नी एलिनोर हिचा त्यांच्यातील सूप्त क्षमतांवर विश्वास होता आणि या धाडसी निर्णयाला तिचा पूर्ण पाठिंबा होता. इंग्लंडमधे कवितेला पोषक वातावरण होते. तिथेच त्यांचा पहिला कवितासंग्रह प्रकाशित झाला. त्याचे चांगले स्वागत झाले. कवी म्हणून प्रस्थापित होण्याला वेग आला. पाडळकर यांनी या वाटचालीचे वर्णन अगदी बारकाईने केले आहे. साहित्य क्षेत्रातील त्यावेळच्या घडामोडींचा तपशील वाचताना आपण त्या काळात जातो.

या चरित्राचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात ‘Stopping by woods on a snowy evening’, Mending Wall’, Desigh’, Home Burrial’, The road not taken’... अशा काही महत्त्वाच्या कविता समरसून केलेल्या रसग्रहणासह पूर्ण रूपात वाचायला मिळतात. ‘खर्‍या वाचकाला चांगली कविता वाचताक्षणीच एक साक्षात्कारी जखम होते’ याचा प्रत्यय ही रसग्रहणे वाचताना येतो. या संदर्भात ‘रानातल्या कविता’, ‘आशेची किरणे’ ही प्रकरणे महत्त्वाची आहेत. निर्मितीप्रक्रियेविषयी फ्रॉस्ट यांचे स्वतःचे स्वतंत्र चिंतन होते. ते त्यांच्या कवितेतूनही व्यक्त होत असे. कवितांसाठी बोलीभाषा आणि संभाषण यांचा वापर हे त्यांच्या कवितांचे वैशिष्ट्य होते. काव्यालंकार आणि काव्यात्म शब्द यापासून त्या मुक्त होत्या. पण त्यामुळे त्या गद्य होतात अशी टीकाही त्यांच्या कवितांवर झाली. त्यांच्या कवितांचे समर्थक हे ‘गद्य’ काव्याच्या पातळीवर कसे जाते हे दाखवून देत. साऊंड ऑफ सेन्स ही फ्रॉस्ट यांची कवितेसंदर्भातली आवडती संकल्पना होती. कवीला वेगळी ‘दृष्टी’ असते तसे वेगळे ‘श्रवण’ही असते. शब्दांच्या नाद-सौंदर्याचा अर्थपूर्ण वापर हे श्रेष्ठ कवितेचे लक्षण आहे असे त्यांचे मत होते.

‘नॉर्थ ऑफ बॉस्टन’ या कवितासंग्रहामुळे वेगळी आणि सशक्त कविता लिहिणारा कवी म्हणून फ्रॉस्ट यांचे कौतुक होऊ लागले. मोठ्या मान्यवर कवींबरोबर त्यांची तुलना होऊ लागली. एकामागून एक कवितासंग्रह प्रकाशित होऊ लागले, अनेक दर्जेदार अंकांमधून त्यावर भरभरून समीक्षा येऊ लागली. त्यांच्या कवितासंग्रहांची विक्रमी विक्री हे त्यांच्या प्रचंड लोकप्रियतेचे चिन्ह होते. त्यांना चार वेळा पुलित्झर पुरस्कार मिळाला आणि वेगवेगळ्या सव्वीस विद्यापीठांकडून त्यांना डॉक्टरेट पदवी बहाल करण्यात आली... मात्र कौटुंबिक पातळीवर पत्नीचा कॅन्सरने मृत्यु, मुलाची आत्महत्या, मुलींचे घटस्फोट... अशा प्रचंड मनस्ताप देणार्‍या अनेक घटना घडत होत्या. त्या काळात के मॉरिसन या त्यांच्या सेक्रेटरीने त्यांना सर्व प्रकारचा आधार दिला.

‘‘Forgive O Lord, my little jokes on thee
And I will forgive thy great big one on me’’ असं म्हणत गरीबीचे, खडतर कष्टांचे आयुष्य अनुभवलेला हा कवी सर्व प्रसंगांना धैर्यानं तोंड देत सतत एका वैभवशाली अनिश्चिततेला सामोरं जात राहिला. फ्रॉस्ट यांच्या मृत्युनंतर जगभरातल्या साहित्यप्रेमींनी त्याना श्रद्धांजली वाहिली. राष्ट्राध्यक्ष जॉन केनेडी यांनी याप्रसंगी केलेले गौरवपर भाषण अत्यंत भावोत्कट आणि अविस्मरणीय असे होते. रॉबर्ट फ्रॉस्ट यांचा जगाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन व्यक्त करणारी त्याच्याच कवितेची ‘I had a lover’s quarrel with the world’ ही ओळ त्यांच्या थडग्यावर लिहिलेली आहे.

इतकी समृद्ध सांगता लाभलेल्या अनेक चढ-उतारांच्या संघर्षमय आयुष्याचा संपूर्ण आलेख असलेलं हे चरित्र कविताप्रेमींनी आवर्जून वाचावं असं झालेलं आहे.

आसावरी काकडे

कवितेच्या शोधात - रॉबर्ट फ्रॉस्ट : जीवन आणि काव्य
विजय पाडळकर
राजहंस प्रकाशन, पुणे
पृष्ठे- ३४४, किंमत- ४०० रु.

साप्ताहिक सकाळ 13.4.2019

  

Thursday, 13 December 2018

आठवांची ओंजळ


एकेकाचे आयुष्य म्हणजे एकेक कादंबरी असते. संस्कृतीच्या एका टप्प्यावर तिची सुरुवात झालेली असते. पण तिच्या कथानकाचे धागेदोरे त्या आयुष्याच्या पूर्वसंचिताशी जोडलेले असतात. भूत-भविष्यातील संघर्षाशी त्यांचं नातं असतं. भोवतीचा परिसर आणि त्यात घडणार्‍या घडामोडी कथानकाला नवनवे आयाम देत असतात. असंख्य पात्रे त्याना आशय पुरवत असतात... आणि निवेद हे सारं उत्कटतेनं सतत सांगू बघत असतो....

पण प्रत्येक आयुष्याची कादंबरी पुस्तक रूपात प्रकाशित होत नाही. ती काळाच्या डायरीत मिटलेली राहते. मग आयुष्याच्या एखाद्या टप्प्यावर निवेदक स्वतःच ती मिटलेली पानं उघडून पाहत राहतो. अंतर्मुख होतो. आठवणींची गर्दी जमते भोवती. एकेकीला कुरवाळताना मन भरून येते. अशा भारावलेल्या अवस्थेत शब्दांची कृपा झाली तर अनावर आठवणींना कवितेच्या ओंजळीत घालता येत. कवितेत व्यक्त होऊन मोकळं होता येतं. पण थांबता येत नाही. व्यक्त झाल्याचा आनंद पुन्हा पुन्हा व्यक्त होण्याची ओढ लावणारा असतो. एकामागून एक आठवणी शब्दरूपात प्रकटण्यासाठी आतूर होऊन रांगेत उभ्या राहतात...

निवृत्त शिक्षिका असलेल्या श्रीमती ऊर्मिला शेपाळ यांनी अशा आठवणींना वेळोवेळी दिलेली शब्दरूपं ‘आठवांची ओंजळ’ या कवितासंग्रहात एकत्रित केलेली आहेत. हा त्यांचा पहिलाच कवितासंग्रह आहे. ऊर्मिलाताई सायन्सच्या शिक्षिका होत्या. त्यांचे वडील आणि पती दोघेही पोलीस खात्यात कार्यरत होते. मात्र घरचे वातावरण साहित्य आणि संगीत यामधे रस घेणारे असल्यामुळे उर्मिलाताईंची साहित्याची आवड जोपासली गेली. त्या लिहित राहिल्या. संवेदनशीलतेनं जगताना नाती, निसर्ग, समाज.. हे सगळे विषय जिवालगतचे होतात. स्वाभाविकपणे ते त्यांच्या कवितांचे विषय झाले आहेत. त्यांच्या कवितांमधे त्यांची स्वतःची अशी जीवनविषयक जाण आहे. त्यांना शब्दांचा लळा आहे. लिहिता लिहिता तेही जिवलग होऊन जातात. ‘शब्द’ या कवितेत त्यांनी शब्दांच्या अपार सामर्थ्याचं वर्णन केलं आहे. या कवितेत त्यांनी म्हटलंय, ‘शब्दांच्याच कुशीत विसावतात भाषा / त्यांना नसतात सीमांच्या रेषा..’

जीवनाविषयीचा त्यांचा स्वतःचा दृष्टिकोन काही कवितांमधून व्यक्त झाला आहे. अशा कवितांची काही उदाहरणं पाहण्यासारखी आहेत.- ‘जीवनाचा अर्थ’ या कवितेत त्या म्हणतात,  
‘जीवनाचा अर्थ नवा मागायचा नसतो
आयुष्याच्या संध्याकाळी तो जाणायचा असतो’

‘नवजीवन’ या कवितेत म्हटलंय,
‘कन्यादान म्हणू नये त्यासी असे ते नवजीवन
सोहळा असे हा पवित्र दोन जिवांचे होई मिलन’

‘आयुष्याचं गणित’ या कवितेत हे गणित सोडवण्याच्या रीतींविषयी सांगत शेवटी म्हटलं आहे, या पद्धती शिकायला ‘गरज भासते परिपूर्ण शिक्षकाची / गुरूदक्षिणा मात्र ज्याने त्याने वागण्यातून द्यावयाची..’ आपल्या प्रत्यक्ष वागण्यातून गुरूदक्षिणा द्यायची हा विचार महत्त्वाचा आहे.

‘आजीची गोधडी’ या कवितेत तर जीवनाचे सगळे आयाम आलेले आहेत. ऊर्मिलाताईंनी आजीचं जगण्यात रममाण असणं गोधडी विणण्याच्या प्रतिमेतून चित्रित केलंय.

‘दृश्य’, ‘वृक्षमित्र’, ‘ऋण पावसाचे’ या निसर्गकवितांमधूनही उर्मिलाताई निसर्गाच्या विभ्रमांचे वर्णन करता करता त्याचे जगण्याशी असलेले आंतरिक नाते लक्षात आणून देतात.

माणसाचं मन ही एक विलक्षण गोष्ट आहे. आजवर त्याविषयी असंख्य तर्‍हांनी लिहिलं गेलं आहे. तरी कोणत्याच विश्लेषणाच्या चिमटीत मनाला धरता आलेलं नाही. त्याचं गूढ प्रत्येक कवीला सतत आवाहन करत राहिलं आहे. ऊर्मिलाताईंच्या मनाविषयीच्या दोन कविता आहेत. ‘मन’ या कवितेत त्यांनी मनाच्या विचित्र खेळांचं वर्णन केलेलं आहे. त्याच्याशी असलेलं नातं परोपरीनं सांगून शेवटी म्हटलं आहे,
‘मन धावे सैरभैर त्याचा सारीकडे वावर
धाक नाही त्यास कोणाचा त्याला घाला गं आवर’

कसाही विचार केला तरी मनाचा थांगपत्ता लागत नाही. ‘मी ‘मन’ या दुसर्‍या कवितेत मन स्वतःच आपली ओळख करून देतंय. पण त्यालाही ते जमत नाहीए. या कवितेत म्हटलंय,
‘मी मन, कशी करून देऊ माझी ओळख?
तुमच्या देहात माझी वस्ती पण कुणा नाही माझी पारख’

     ऊर्मिलाताईंचा ‘आठवांची ओंजळ’ हा कवितासंग्रह अशा विविध कवितांनी सजलेला आहे. आतापर्यंत स्वतःच्या डायरीत राहिलेल्या या कविता आता पुस्तक रूपात रसिकांपर्यंत पोचतील. त्यांना भरघोस प्रतिसाद मिळेल. त्यातून नव्याने लिहिण्याची प्रेरणा मिळत राहिल. कवितेच्या अधिकाधिक व्यासंगातून त्यांचं कवितेशी असलेलं नातं दृढ होत राहिल. या प्रथम प्रकाशनाच्या निमित्तानं ऊर्मिलाताईंना अधिक चांगल्या कवितेतून व्यक्त होण्यातला आनंद सदैव मिळत राहो ही हार्दिक शुभेच्छा..!

     आसावरी काकडे
१३.१२.२०१८

Sunday, 25 November 2018

मनाला दार असतंच

‘मनाला दार असतंच’ हा वर्षा पवार-तावडे यांचा कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनानं सिद्ध केलेला कवितासंग्रह नुकताच प्रकाशित झालेला आहे. संयत रंग वापरून जागोजागी काढलेली देखणी, अर्थपूर्ण इलस्ट्रेशन्स असलेल्या या संग्रहाची एकूण निर्मिती उत्तम झाली आहे. भरजरी पेहरावातूनही चेहर्‍यावरचं मार्दव डोकवावं तसं संग्रहाचं शीर्षक साधेपणानं मुखपृष्ठावर विराजमान झालेलं आहे. आतल्या कविताही या भारदस्त नेपथ्यात झाकोळून न जाता आपल्या व्यक्तीमत्वाचा ठसा उमटवत राहतात. कवी सौमित्र यांची प्रस्तावना आणि संदीप खरे यांच्या मलपृष्ठावरील शुभेच्छा याही या संग्रहाच्या जमेच्या बाजू. कारण सेलिब्रेटीपणातही खरी कविता जपलेले हे रसिकप्रिय कवी आहेत.

संग्रहातील पहिल्याच शीर्षक कवितेत वर्षाताईंनी अदृश्य राहून सर्वस्व व्यापणार्‍या माणसाच्या मनाविषयी सहज साधेपणानं भाष्य केलेलं आहे. त्या म्हणतात,
“मनाला दार असतंच
म्हणून तर त्याचं सारखं
आत-बाहेर चालू असतं...
ते दार कधी आतून बंद होतं
तर कधी बाहेरून लावलं जातं..
गंमत म्हणजे दोन्हीकडच्या चाव्या
आपल्याच ताब्यात असतात...”

चमकदार शब्दांची आतषबाजी करण्याचा मोह या संग्रहातील कविताना नाही हे या पहिल्या कवितेतूनच लक्षात येतं... वर्षा पवार-तावडे यांचा हा पहिलाच कवितासंग्रह आहे. एक संवेदनशील सामाजिक कार्यकर्ता ही त्यांची पहिली ओळख. पार्श्वभूमी कोणतीही असली तरी माणूस सजगपणे भोवतीच्या वास्तवाचा विचार करत असेल आणि त्याचं मन आर्द्रतेनं भरलेलं असेल तर ते अनावरपणे व्यक्त होऊ पाहातंच. जगताना येणारी अस्वस्थता, मनातली खदखद व्यक्त करताना वर्षाताईना त्यांच्यातली कविता सापडली आणि या माध्यमातून व्यक्त होताना त्यांना त्यांची स्वतःचीही नव्याने ओळख झाली असं त्यांनी संग्रहाच्या मनोगतात म्हटलं आहे. अशी स्व-ओळख होत जाणं हीच खरंतर कविता सापडण्याची खरी खूण आहे. या संग्रहात भोवतीचं सामाजिक वास्तव, त्यात जगणार्‍या स्त्रीचं रूप, नाती, आणि मानवी मनाचा ठाव घेत स्वतःचा शोध घेणार्‍या कविता आहेत.

भोवतीचं वास्तव घाबरवणारं आहे. त्यात जगताना वास्तवाशी दोन हात करत जिद्दीनं उभं राहण्याची, किंवा वास्तवच बदलून टाकण्याची हिम्मत सर्वसामान्य स्त्रीमधे असतेच असं नाही. मग जगणं सुसह्य व्हावं असं समाजपरिवर्तन होण्याची आर्ततेनं वाट पाहणं एवढंच तिच्या हाती उरतं. ‘तो ‘माणूस’ कधी होणार?’ या कवितेत स्त्रीच्या मनातली ही व्याकुळ अवस्था वर्षाताईंनी व्यक्त केली आहे. या कवितेत त्याअंनी म्हटलं आहे,

‘ती सध्या काय करतेय?
रंग-रूप आणि देहाच्या पलिकडे
तो तिला सन्मानाने
कधी पाहणार
याची वाट बघतेय

भर रस्त्यात तिची छेडछाड
तिच्यावरचे बलात्कार
कधी थांबणार?
याची वाट बघतेय

अ‍ॅसिड फेकून
तिच्यावर सूड न घेता
तिचा नकार पचवायला
कधी शिकणार
याची वाट बघतेय

मर्दानगीच्या खोट्या कल्पनांतून
बाहेर पडून
तो ‘माणूस’ कधी होणार?
याची वाट बघतेय” (पृष्ठ २३)

अशी वाट बघत, परंपरा सांभाळत खालमानेनं संसारात गुरफटलेल्या स्त्रीला वर्षाताई ‘वटपौर्णिमा’, ‘‘असत्य’वाना’, ‘अगं, अगं सावित्री’ यासारख्या कवितांमधून भानावर आणण्याचा प्रयत्न करतात. ‘अगं, अगं सावित्री’ या कवितेत त्यांनी वटपौर्णिमेचा उपास करणार्‍या आजच्या सावित्रीला ज्योतिबांच्या सावित्रीची आठवण करून दिलीय. कवितेत त्यांनी म्हटलंय, ‘उपास-तापास करताना / ठेव कणखर मन / तू सुद्धा सावित्रीसारखी / बुद्धीवादी बन /’

‘जमवायला हवंय’ या कवितेतही त्या स्त्रीमनाला समजावतायत, ‘जमवायला हवंय... स्वतःच्या कोषातून बाहेर पडणं / आणि स्वच्छ नजरेनं जगाकडे बघणं../... ‘ह्या कलियुगात.../ जमवायला हवंय / स्वतःतल्या कृष्णाला जाणणं / आणि आपल्या मनोरथाचं सारथ्य / स्वतःच समर्थपणे करणं..!!’ या कवितेतली ‘मनोरथाचं सारथ्य’ ही शब्दयोजना अतिशय मार्मिक आणि कल्पक अशी आहे. अनावर वेग असलेल्या मनाच्या रथाचं सारथ्य करायला स्वतःतल्या कृष्णाला आवाहन करणं जमायला हवंय ही अभिव्यक्ती लक्षात राहील अशी आहे..!

स्त्रीचं समाजातलं दुय्यम स्थान, तिच्या कष्टांची सहज उपेक्षा... या गोष्टी सतत लेखनातून मांडल्या जातात. पण स्त्रीचं गौण असणं समाजाच्या रोमरोमात इतकं भिनलेलं आहे की रोजच्या बोलीभाषेतील शब्दांपासून ते जीवनाशी निगडीत असंख्य गोष्टींमधून ते सतत व्यक्त होत राहातं. अशीच एक ‘चाल’ वर्षाताईंनी ‘बुद्धीबळात राणी अज्ञातवासात’ या त्यांच्या कवितेतून लक्षात आणून दिलीय. स्त्रीच्या उपेक्षित अस्तित्वासंदर्भातलं हे सूक्ष्म निरीक्षण कौतुकास्पद आहे. या कवितेत त्यांनी म्हटलंय,
‘‘चौसष्ट चौकड्यांच्या खेळात
राणी अज्ञातवासात आहे

राणीला पटावर यायला
अजून तरी ‘मज्जाव’ आहे
तिच्या आस्तित्वाची तरी
इथे कोणाला जाण आहे ?

ती असली किंवा नसली तरी
राजाला कुठे भान आहे ?
पटावरचं राज्य जिंकायचं
हेच त्याचं काम आहे

हत्ती, घोडे, उंट, प्यादी
सगळे मोहरे सज्ज आहेत
वजीरसुद्धा राजासाठी
आपली ‘चाल’ चालणार आहे

शह-काटशहाच्या खेळापासून
राणी मात्र अज्ञात आहे
तिला कुठे कळले आहे
कोणाची कोणावर मात आहे

चौसष्ट चौकड्यांच्या खेळात
राणी अज्ञातवासात आहे” (पृष्ठ ४७)

‘मंगळसूत्र’, ‘जोडवी’ ‘स्त्री शक्तीचा अर्थ’ अशा अनेक कवितांमधून स्त्रीविषयक वास्तवाचं चित्रण वर्षाताईंनी केलं आहे. आपल्या कवितांमधून कधी त्या स्त्रीपण समजून घेतात तर कधी स्त्रीला समजावून सांगतात. ‘खरंच, ती ‘कार्यकर्ती’ सध्या काय करते? असा प्रश्न विचारत कधी अंतर्मुख होऊन स्वतःचा शोध घेतात तर कधी ‘मला मंदिरात जायचंच नव्हतं’ सारख्या कवितेतून मंदिर-प्रवेशासारख्या प्रश्नासंदर्भात स्वतःची भूमिका मांडतात. ‘मी’- ‘मीपलं – ‘तू’- ‘तुपलं’ / करता करता / काहीच उरलं नाही आपलं’ असं म्हणत कधी कुटुंबरचनेची चाललेली घसरण अधोरेखित करतात तर कधी ‘डावं – उजवं’ सारख्या कवितेतून समाजातील विचारवंतांच्या भूमिकांची समीक्षा करतात आणि ‘मला भीती वाटते, / डाव्यांमधल्या ‘जहाल’ डाव्यांची / आणि उजव्यांमधल्या ‘कर्मठ’ उजव्यांची..!’ अशी सार्थ भीती व्यक्त करतात.

‘मनाला दार असतंच’ या शीर्षक-कवितेशिवाय मनाच्या स्वरूपावर भाष्य करणार्‍या आणखीही काही कविता या संग्रहात आहेत. ‘देह आणि मन’ या कवितेत दोन्हीची तुलना करताना वर्षाताईंनी म्हटलंय,
‘देह आहे तसा दिसे
मन स्वतःला नोळखे
देह बेधुंद सोहळा
मन उसासे पोरके’ (पृष्ठ ११६)

‘मनात लपलेला नारद’ ही वेगळीच प्रतिमा वापरून मनाचं केलेलं चित्रण  मार्मिक झालं आहे. त्यासाठी तयार केलेल्या इलस्ट्रेशनमुळे या कवितेला दृश्यात्मक आयामही मिळाला आहे. या कवितेत म्हटलंय,
“प्रत्येकाच्या मनात
एक ‘नारद’ असतोच
पण त्याची ओळख पटवायला
आपल्याला वेळ नसतो !

तो ‘कळ’ लावून
नामानिराळा होतो
आणि आपण मात्र
आपली झोप उडवून बसतो !

समज, गैरसमज,
राग आणि भीती
संशयकल्लोळ पसरवणं
हीच तर नारदाची नीती !

अधूनमधून ‘कृष्णाला’
मनात आठवायचं असतं
भावनिक गोंधळातून
सावरायचं असतं !

चूक-बरोबर, खरं-खोटं
तपासायचं असतं
आणि मनातल्या नारदाला
हरवायचं असतं !! (पृष्ठ १०७)

‘खूप बोलायचंय मनाशी...’ या शेवटच्या कवितेत वर्षाताई सतत जवळ असून हुलकावणी देणार्‍या मनाचा शोध घेतायत. कवितेत शेवटी त्या म्हणतात, हा लपंडाव आता पुरे झाला.. आता ‘सोडून नको जाऊस मला / अशी पाठ फिरवून / खूप बोलायचंय तुझ्याशी / मुखवटे बाजूला काढून...’ समाजात वावरताना वेळोवेळी धारण कराव्या लागणार्‍या मुखवट्यांचं ओझं उतरवून आपल्या मनाशी बोलावसं वाटणं हे कवितेशी अंतरंग मैत्र जुळल्याचंच चिन्ह आहे.

या कवितासंग्रहाची अर्पणपत्रिका भावपूर्ण तर आहेच पण त्यातून वर्षाताईंची कवितेकडे, एकूण जगण्याकडे पाहण्याची प्रांजळ मनोवृत्ती व्यक्त होते. ‘रोजच्या जगण्याला सामोरं जाताना माझ्यातली ‘मी’ शोधायला मदत करणार्‍या आणि माझ्यातली कार्यकर्ती जिवंत ठेवणार्‍या सर्वांना’ वर्षाताईंनी हा आपला पहिला कवितासंग्रह अर्पण केलेला आहे. आपलं कार्यकर्तीपण जिवंत राहावं ही त्यांची आस पूर्ण व्हावी आणि स्वतःतल्या ‘स्व’ची शोधयात्रा चालू राहावी यासाठी वर्षाताईंना कवितेची अखंड सोबत लाभू दे हीच त्यांच्या पुढील काव्यलेखनासाठी हार्दिक शुभेच्छा..!

आसावरी काकडे
9762209028
asavarikakade@gmail.com


२५.११.२०१८ च्या सकाळ सप्तरंग पुरवणीत संपदित स्वरूपात प्रकाशित.


Monday, 17 September 2018

उत्तम निर्मितीमूल्यांचा कवितासंग्रह


निसर्गातील सौंदर्यानंदाची अनुभूती शब्दांमधून रसिकांपर्यंत पोचवणार्‍या कवितेचा वारसा दमदारपणे पुढे चालवणारा कवी नलेश पाटील यांचा ‘हिरवं भान’ हा उत्तम निर्मितीमूल्य असलेला कवितासंग्रह पॉप्युलर प्रकाशनातर्फे अलिकडेच प्रकाशित झाला आहे. मुखपृष्ठावर गोपी कुकडे यांनी निसर्गाशी एकरूप झालेल्या नलेश यांचं व्यक्तिमत्व पोर्टेटमधून साकारलंय. दारातली रांगोळी पाहून घरातल्या प्रसन्नतेचा अंदाज यावा तसा पुस्तकाच्या या नेपथ्यावरून आतल्या कवितांचा पोत लक्षात येतो.

 ‘कवितेच्या गावा जावे’ या कवितांच्या कार्यक्रमातून कवी नलेश पाटील यांची लयीवर तरंगत येणारी कविता रसिकप्रिय झाली आणि मनामनांत रेंगाळत राहिली. या ऐकलेल्या कविता आता संग्रहरूपात आल्यामुळे रसिकांना वाचायलाही मिळतील. या संग्रहाचं निर्मिती-वैशिष्ट्य हे की यात एका प्रस्तावनेऐवजी अशोक नायगावकर, अरुण म्हात्रे, अशोक बागवे, महेश केळुसकर, किशोर कदम आणि किरण खलप या समकालीन नामवंत कवींनी या कवितांचं आणि या कवीचं एकेक मर्म उलगडून दाखवलेलं आहे. हे वाचून कवितांकडे वळताना असं जाणवतं की हा संग्रह म्हणजे एक कवी आणि एवढे सारे निवेदक यांची एक रंगलेली मैफलच आहे..!

या संग्रहातल्या कविता वाचताना नलेश पाटील यांची अफाट कल्पनाशक्ती आणि त्यांच्या कवितेतील अनोखे प्रतिमाविश्व ही वैशिष्ट्ये प्रकर्शाने जाणवतात. याची झलक दाखवणारी काही उदाहरणं-

‘‘आभाळाची समुद्रभाषा लाट लाट चल वाचू रे
तुषार बोले खडकांवरती मोरावाणी नाचू रे..’’ पृष्ठ २०

‘‘ही वाट असे संभाव्य नदीची खळखळणारी ओळ
की माती काळी क्षणात ओली निळी व्हायची वेळ..’’ पृष्ठ २१

‘‘चुटकीसरशी सूर्य पाखडीत पाकोळी ही आली गं
रानफुलांना ऊन चोपडीत उन्हात मिसळून गेली गं
...
नाही सावली पाकोळीला ती तर उडता उजेड गं
रूप आपुले उजेडावरी गिरवित गेला उजेड गं’’ पृष्ठ ९७

चित्रकार असलेला हा कवी शब्दांतूनही डोळ्यांसमोर अशी चित्रं उभी करतो. शब्दांच्या नादाबरोबर निसर्गातल्या रंगांचं दर्शन घडवतो. अशा त्रिमितींमधून कविताशय पोचवणार्‍या या ओळींवर गद्य भाष्य करणं म्हणजे जमून गेलेल्या चित्रावर रेघोट्या मारण्यासारखं आहे.

या संग्रहात बहुतांश कविता लयबद्ध आहेत. काही मोजक्या कविता मुक्तछंदात आहेत. त्यातही ही वैशिष्ट्ये जाणवतात. एका छोट्या, अगदी साध्या कवितेत नलेश यांनी कमाल चित्र रेखले आहे- ‘निष्पर्ण वृक्षालाच’ या कवितेत म्हटलं आहे, ‘‘निष्पर्ण वृक्षालाच / आपले घरटे समजून / एक भटके पाखरू / त्यात अंडे घालून निघून गेले / चारा भरल्या चोचीने व वारा भरल्या पंखाने / ते परत आले / तेव्हा त्यास अंड्याच्या जागी / एक चिमणे पान दिसले / आनंदाने बेहोश झालेले ते इवले पाखरू / क्षणाचाही विलंब न लावता / झाडाच्या प्रत्येक फांदीवर / अंडी घालत सुटले / पाहता पाहता झाडाचे घरटे / हिरव्या चिवचिवाटात बुडून गेले...’’ पृष्ठ ३८

निसर्ग-विभ्रमात बुडालेली नलेश यांची कविता डोळसपणे वास्तवाकडे पाहते तेव्हा मात्र मनात उठलेली कळ शब्दांमधे पाझरल्याशिवाय राहात नाही. ‘वाटेचं एक बरं आहे’ (पृष्ठ १०६), ‘इथे एक नदी वाहायची’ (पृष्ठ १२२) यासारख्या कवितांमधे सहजपणे हा सल व्यक्त झालेला दिसतो.

या संग्रहातल्या काही कवितांमधे संत-कवितेतील आर्तता जाणवते. ‘भाग्य आले उदयासी...’ (पृष्ठ १३०) या कवितेत ‘झाल्या ओठांच्या चिपळ्या, तुझ्या कीर्तनात दंग / वाजे हृदय मृदंग, धडधड पांडुरंग..!’ असं म्हणत पूर्ण देहात कसं पंढरपूरच वसलेलं आहे त्याचं भावपूर्ण वर्णन केलेलं आहे. तर ‘माझ्या लेखणीत राही, काळ्या शाईची विठाई’ (पृष्ठ १६२) या कवितेत आपली कविता कशी विठूमय झाली आहे याचं वर्णन आहे... ‘असा रचित मी जातो, जेव्हा ओळीवर ओळ / माझ्या कवितेची उभी, तेवू लागे दीपमाळ.’.. या दोन्ही कविता पूर्णच वाचायला हव्यात.

संग्रहाच्या सुरुवातीलाच कवी नलेश पाटील यांचा ‘अंतःस्वर’ उमटलेला आहे. या छोट्याशा मनोगतात त्यांनी म्हटलं आहे, ‘कविता ही समीक्षातीत आहे असं मला नेहमीच वाटत आलंय.’ म्हणूनच आपल्या आतल्या आवाजाला फुलू देत ते व्रतस्थपणे केवळ निसर्गकविताच लिहित राहिले...! पण कवितेचे गाव वाट पाहात असताना कवितासंग्रहाची तयारी करून, मनोगत व्यक्त करून हिरव्या दिशांच्या शोधात हा मनस्वी कवी मैफल अर्ध्यावरच सोडून अचानक निघून गेला...!

त्यांच्या पश्चात अरुंधती पाटील यांनी नलेश यांच्या सुरेल दमदार आवाजातून रसिकांपर्यंत पोचलेल्या या मैफलीतल्या कवितांचा ‘हिरवा भार’ आता अक्षर-रूपात रसिकांच्या हाती सुपूर्द केलेला आहे.

आसावरी काकडे
9421678480

‘हिरवं भान’ कवितासंग्रह : कवी- नलेश पाटील
पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई : पृष्ठे १६४. किंमत- ३२५ रु.   

२२ सप्टे. २०१८ च्या साप्ताहिक सकाळमधे प्रकाशित